Diyetisyen Programı Nasıl Hazırlanır? Kişiselleştirme Süreci

Bir diyetisyen programı dört temel girdiden hesaplanır. Birincisi anamnez bilgileri: günlük beslenme ritminiz, fiziksel aktivite düzeyiniz, uyku ve stres durumunuz. İkincisi klinik veri: kan tahlilleriniz, vücut ölçümleriniz, kronik hastalıklar ve ilaç-takviye listesi. Üçüncüsü yaşam tarzı: iş yoğunluğunuz, öğün saatleriniz, hafta sonu ritminiz, seyahat sıklığınız. Dördüncüsü kişisel tercihler: sevdiğiniz-sevmediğiniz yiyecekler, kültürel mutfak, dini-etik kısıtlamalar, bütçe.

Bu dört girdiden birini eksik bırakan bir program, uzun vadede dayanmaz. ‘Akşamları geç eve gelirsem 18.00'de yemek yiyemem' gerçeğini yok sayarak hazırlanan bir program, üçüncü hafta itibarıyla uygulanamaz hale gelir. Bu nedenle iyi bir diyetisyen ilk seansta sizi tanımaya en az ölçüm yapmaya verdiği zaman kadar zaman ayırır — anamnez, programın hammaddesidir.

Programın sayısal omurgası iki kalemden oluşur: toplam günlük kalori miktarı ve makro besin dağılımı (protein-karbonhidrat-yağ oranları). Kalori hesabı, bazal metabolizma hızınız (Mifflin-St Jeor formülü gibi standart denklemlerle hesaplanır) ile fiziksel aktivite çarpanınızın çarpımına dayanır. Hedef kilo verme veya korunma ise bu toplamdan tipik olarak günlük 500 kalori açık çıkarılır.

Makro dağılımı vakaya göre değişir. İnsülin direnci olan birinde karbonhidrat %30-40, protein %25-30, yağ %30-35 civarında ayarlanırken; sporcu beslenmesinde karbonhidrat %50-55'e çıkabilir. Genel kilo verme programlarında dengeli bir dağılım (her makro %25-35 arası) tipiktir. Bu yüzdeler kâğıtta görünmek için değil, plandaki yiyecek seçimlerinin neye göre yapıldığını uzmana göstermek için vardır.

Kişiselleştirmenin en belirgin görüldüğü kısım öğün zamanlamasıdır. Sabah 6'da kalkıp 8'de işe giden biriyle, gece 12'de uyuyup sabah 11'de uyanan biri için kahvaltı kavramı bambaşkadır. Diyetisyen programı sizin günlük ritminize uyacak şekilde tasarlar — sabit saatlere zorlamaz. Hafta sonu için ayrı bir öğün düzeni planlamak da yaygın bir pratiktir; hafta içi 12 saat, hafta sonu 14 saatlik açlık penceresi farklı bir tablo gerektirir.

İyi bir program tek bir gün için değil, ‘örnek bir hafta' formatında verilir ve her öğün için 2-3 alternatif içerir. ‘Kahvaltıda yumurta yemek istemediğim günlerde ne yiyebilirim?' sorusu programda baştan cevaplanmış olmalıdır. Tek seçenekli, alternatifsiz bir program günün birinde uygulanmazsa süreci tamamen aksatır — esneklik ‘program tek bir gün için' düşüncesinden kaçınmanın yoludur.

Türkiye'de hazırlanan bir diyetisyen programı, kültürel mutfağı tanımalıdır. Mercimek çorbası, kuru fasulye, lahmacun, dolma gibi yemekleri ‘yasak liste' olarak görmek yerine, porsiyon ve sıklık üzerinden konumlamak hem sürdürülebilir hem kültürel olarak uyumludur. Aynı şekilde Ramazan ayı, bayramlar, düğün ve sünnet sezonları için programın esnek modları olmalıdır.

Bütçe çoğunlukla atlanan ama belirleyici bir faktördür. Kinoa, avokado, somon, badem sütü gibi yiyeceklerle dolu bir program, ekonomik olarak sürdürülemediği için bırakılır. İyi bir diyetisyen yerel-mevsimsel-uygun fiyatlı alternatiflerle aynı klinik etkiyi yaratabilir — bunu yapmak özel bir beceridir. Profil sayfalarında ‘bütçeye uygun planlama' gibi ibareler aramak değerli bir filtredir.

Hiçbir program ilk haftada ‘bitmiş' değildir. İyi bir diyetisyen ilk programını bir başlangıç noktası olarak kabul eder ve ilk 2-3 hafta içinde sizden gelen geri bildirimle kalibre eder. ‘Sabahları aç değilim ama programda kahvaltı var', ‘öğleden sonra şiddetli açlık geliyor', ‘akşam yemeği tokluk hissi vermiyor' tarzı geri bildirimler programın ikinci versiyonunu şekillendirir. Bu sürtüşme noktalarını uzmana açık iletmek, başarının anahtarıdır.

Uzman Takvimi üzerinden çalışan diyetisyenler, programları genellikle PDF veya kendi mobil uygulamalarıyla paylaşır; kontrol seansları arasındaki sürede mesajla küçük güncellemeler de mümkün olabilir. İlk seans sonunda ‘benim için ne kadar süre içinde program gelecek ve nasıl güncelleyeceğiz?' sorusunu sormak, sürecin akışını başlangıçta netleştirir.